MANI

Có một câu nói rất nổi tiếng thường được gán cho Viktor Frankl:

giữa kích thích và phản ứng có một khoảng trống, và trong khoảng trống ấy là khả năng lựa chọn cách đáp lại của chúng ta.

Nguồn gốc chính xác của câu nói này vẫn còn được tranh luận, nhưng ý tưởng phía sau nó lại rất gần với một điều quan trọng trong tâm lý học: khả năng tạo ra một khoảng cách giữa điều chúng ta cảm thấy và điều chúng ta làm.

Khi còn nhỏ, khoảng cách này thường rất ngắn. Một đứa trẻ tức giận có thể hét lên, buồn có thể khóc ngay, sợ có thể chạy đi hoặc bám lấy người chăm sóc. Những phản ứng đó phần lớn diễn ra rất trực tiếp. Khi trưởng thành, cảm xúc vẫn xuất hiện, đôi khi còn rất mạnh, nhưng chúng ta dần có khả năng nhận ra điều gì đang xảy ra bên trong mình trước khi hành động.

Một người trưởng thành không phải là người không còn tức giận, lo âu, ghen tị, thất vọng hay tổn thương. Sự trưởng thành nằm ở chỗ họ ngày càng có thể nhận ra: “Tôi đang giận”, “Tôi đang sợ”, “Có điều gì đó trong tôi vừa bị chạm đến”. Khi cảm xúc được nhận diện, chúng ta có cơ hội dừng lại một chút và tự hỏi mình muốn làm gì với cảm xúc ấy.

Khoảng dừng này đôi khi chỉ kéo dài vài giây. Một tin nhắn khiến bạn tức giận, bạn đã gõ xong câu trả lời nhưng chưa gửi. Một lời nhận xét khiến bạn bị tổn thương, bạn nhận ra mình đang muốn phản công nhưng quyết định im lặng thêm một lúc. Một cuộc tranh luận với người mình yêu bắt đầu trở nên căng thẳng, bạn nhận thấy mình đang quá kích hoạt và chọn tạm dừng trước khi nói ra điều mà sau này có thể hối tiếc.

Đó không phải là kìm nén cảm xúc. Trái lại, nó đòi hỏi chúng ta phải nhận biết cảm xúc rõ hơn. Khi không nhận ra mình đang giận, chúng ta thường chỉ hành động từ cơn giận. Khi không nhận ra mình đang sợ, chúng ta có thể tưởng rằng mình chỉ đang “suy nghĩ hợp lý” trong khi thực chất đang né tránh một điều gì đó. Khi cảm xúc được nhìn thấy, nó bắt đầu trở thành thông tin thay vì trở thành mệnh lệnh.

“Tôi đang tức giận” không có nghĩa là “Tôi phải làm điều mà cơn giận đang thúc đẩy”. “Tôi đang sợ” không có nghĩa là “Tôi phải tránh”. “Tôi đang bị tổn thương” cũng không có nghĩa là “Tôi phải làm người kia tổn thương lại”. Chính sự phân biệt nhỏ này tạo nên rất nhiều khác biệt trong cách chúng ta sống và trong cách chúng ta xây dựng các mối quan hệ.

Trong trị liệu, chúng ta thường thấy bên trong một người có nhiều phần khác nhau cùng tồn tại. Một phần muốn phản công. Một phần sợ mất mối quan hệ. Một phần cảm thấy mình lại bị xem thường giống như ngày trước. Một phần khác chỉ muốn được bảo vệ. Khi những phần này được nhận diện, chúng ta không còn phải lập tức đồng nhất với một phản ứng duy nhất. Thay vào đó, chúng ta có thể lắng nghe những gì đang diễn ra bên trong rồi lựa chọn cách đáp lại phù hợp hơn với giá trị và con người mình muốn trở thành.

Theo thời gian, khoảng trống giữa cảm xúc và hành động có thể rộng hơn. Không phải vì cảm xúc biến mất, mà vì khả năng tự nhận biết và điều hòa của chúng ta trở nên tốt hơn. Chúng ta vẫn có thể rất giận nhưng không cần phải làm tổn thương người khác. Vẫn có thể sợ nhưng không nhất thiết phải chạy trốn. Vẫn có thể buồn nhưng không phải đưa ra quyết định quan trọng ngay trong khoảnh khắc ấy.

Có lẽ đây là một trong những dấu hiệu sâu sắc nhất của sự trưởng thành tâm lý. Không phải trở thành một người luôn bình tĩnh hay kiểm soát hoàn hảo, mà là ngày càng có thêm một khoảng không giữa cảm xúc và hành động. Trong khoảng không ấy, chúng ta có thể nhận ra điều gì đang xảy ra, hiểu mình hơn và lựa chọn cách phản ứng phù hợp hơn.

Cảm xúc vẫn là một phần của con người. Nhưng cảm xúc không nhất thiết phải quyết định toàn bộ hành vi của chúng ta. Và đôi khi, tự do tâm lý bắt đầu từ chính khoảng trống rất nhỏ đó.