Nuôi dạy con “đúng cách”?

Trong một thế giới nơi mà những chuẩn mực được cho là ‘bình thường’, là ‘đúng’, chi phối mọi hành động và quan điểm của chúng ta, việc đặt câu hỏi về những chuẩn mực nuôi dạy con là rất quan trọng. Trong bài viết này, tôi xin giới thiệu góc nhìn của Gabor Maté, một bác sĩ, nhà trị liệu tâm lý và một tác giả nổi tiếng, về cách nuôi dạy con trong xã hội đương đại [1].

Nuôi dạy Con: Một Khái niệm Văn hóa?

Quan điểm của Gabor Maté về việc nuôi dạy con thách thức rất nhiều quan niệm hiện tại về những gì được coi là ‘bình thường.’ Ông chỉ ra rằng nhiều thực hành nuôi dạy con hiện tại, được chấp nhận là tiêu chuẩn, có thể không thực sự có lợi cho sự phát triển lành mạnh của trẻ. Nhận định này đặc biệt liên quan trong kỷ nguyên công nghệ, khi mà bản chất của việc nuôi dạy con đã thay đổi đáng kể so với nguồn gốc tiến hóa của nó.

Trong quá khứ, việc nuôi dạy con gắn liền với cuộc sống cộng đồng. Gia đình được hưởng lợi từ sự hỗ trợ của họ hàng, bạn bè và hàng xóm, tạo nên môi trường nuôi dưỡng và cộng đồng cho việc nuôi dạy trẻ em. Tôi nhớ ngày bé cứ đi học về và ăn cơm xong là sẽ chạy đi chơi. Đôi lúc đói thì các bà các cô trong xóm sẽ cho tôi ăn. Hệ thống này mang lại cho trẻ em những tương tác xã hội phong phú, đa dạng và cảm giác an toàn trong một cộng đồng khăng khít. Cha mẹ cũng nhận được sự hỗ trợ và hướng dẫn, giảm bớt áp lực và thách thức trong việc nuôi dạy con cái.

Ngược lại, việc nuôi dạy con hiện đại thường diễn ra trong môi trường tương đối cô lập, với các gia đình hạt nhân hoạt động riêng biệt so với mạng lưới cộng đồng mở rộng. Sự cô lập này có thể dẫn đến những thực hành mà, mặc dù được coi là bình thường trong xã hội ngày nay, có thể không phù hợp với nhu cầu tự nhiên của trẻ em hoặc bản năng nuôi dạy con tự nhiên của người lớn. Ví dụ, việc dựa vào internet, công nghệ và mạng xã hôi, số có thể làm gián đoạn những khía cạnh thiết yếu của sự phát triển trẻ em, như tương tác trực tiếp, hoạt động thể chất và trò chơi sáng tạo.

Maté khuyến khích việc đánh giá lại một cách nghiêm túc những thực hành ‘bình thường’ này. Ông ủng hộ những phương pháp nuôi dạy con nhấn mạnh tương tác thực tế, sự tham gia của cộng đồng và việc xây dựng mối quan hệ sâu sắc, ý nghĩa giữa cha mẹ và con cái. Phương pháp này đòi hỏi sự giảm thiểu cố ý thời gian sử dụng màn hình và tập trung trở lại vào sự hỗ trợ của cộng đồng, phản ánh các phương pháp nuôi dạy con truyền thống, toàn diện hơn.

Ảnh hưởng của Công nghệ và Xã hội

Một khía cạnh quan trọng mà Maté nhấn mạnh là ảnh hưởng của công nghệ đối với việc nuôi dạy con. Sự tham gia của trẻ em với mạng xã hội và thiết bị kỹ thuật số thường thay thế cho sự gắn kết và kết nối mà chúng cần có. Tương tác kỹ thuật số này, mặc dù là bình thường trong xã hội ngày nay, có thể dẫn đến vấn đề về cảm xúc và phát triển.

Hơn nữa, kỳ vọng và chuẩn mực xã hội đã khiến cha mẹ ngăn chặn bản năng và cảm xúc của mình, tạo ra sự tách biệt giữa những gì họ cảm thấy và những gì họ thực hành. Sự kiềm chế này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của cha mẹ mà còn cản trở khả năng của họ trong việc cung cấp môi trường nuôi dưỡng mà trẻ em cần.

Kết nối lại với Bản năng và Cảm xúc

Để giảm thiểu tác động tiêu cực của các chuẩn mực xã hội hiện hành đối với việc nuôi dạy con, Gabor Maté nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cha mẹ khơi dậy lại bản năng nuôi dạy con và nhận thức cảm xúc tự nhiên của họ. Ông ủng hộ một phương pháp tiếp cận trực giác hơn, khuyến khích cha mẹ lắng nghe cảnh giác nội tâm của mình. Quá trình này bao gồm việc nhận ra và tôn trọng cảm giác khó chịu hoặc căng thẳng, thường chỉ ra sự không phù hợp giữa xu hướng nuôi dạy con tự nhiên của một người và các thực hành được xã hội quy định.

Phương pháp tiếp cận của tiến sĩ Maté đòi hỏi một sự chuyển đổi có ý thức từ cách nuôi dạy con do bên ngoài thúc đẩy, thường được hình thành bởi văn hóa phổ biến và áp lực xã hội, sang một hình thức nuôi dạy con trực giác và kết nối cảm xúc hơn. Ông gợi ý rằng cha mẹ nên tin tưởng vào phản ứng tự nhiên của mình đối với nhu cầu của con cái. Ví dụ, bản năng an ủi một đứa trẻ đang khóc nên được ưu tiên hơn là lời khuyên về sự tách biệt hoặc bỏ qua sự khó chịu của trẻ vì lợi ích của kỷ luật hoặc độc lập.

Hơn nữa, Maté nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhận biết và bày tỏ một loạt cảm xúc trong hành trình nuôi dạy con. Bằng cách làm này, cha mẹ không chỉ nuôi dưỡng sức khỏe cảm xúc của bản thân mà còn làm gương về biểu hiện và điều chỉnh cảm xúc lành mạnh cho con cái. Việc này bao gồm việc chấp nhận cảm xúc như niềm vui, sự thất vọng và thậm chí là giận dữ như những phản ứng tự nhiên và hợp lệ trước những thách thức của việc làm cha mẹ. Bằng cách chấp nhận và làm việc với những cảm xúc này, thay vì kìm nén chúng, cha mẹ có thể nuôi dưỡng một mối quan hệ thực sự và thỏa mãn hơn với con cái.

Tôn trọng những nhu cầu cơ bản của con

Maté xác định một số nhu cầu không thể thiếu được, là thiết yếu cho sự phát triển lành mạnh của con:

Tình yêu và Sự chấp nhận Vô điều kiện: Trẻ em cần cảm thấy an toàn và được chấp nhận với con người thực của con. Ví dụ như luôn ôm và nói lời yêu thương con mỗi ngày, bất kể con có thành công hay thất bại trong việc gì.
Nghỉ ngơi và An toàn: Trẻ em không nên phải làm việc để duy trì mối quan hệ của mình, đặc biệt là với cha mẹ. Ví dụ như không áp đặt áp lực về thành tích học tập hoặc hoạt động ngoại khóa thì mới được gọi là “giỏi” hoặc “ngoan”.
Biểu hiện Cảm xúc: Môi trường an toàn cho trẻ em trải nghiệm và bày tỏ một loạt cảm xúc là cần thiết cho sự phát triển cảm xúc của con. Ví dụ như Khi con bạn tỏ ra buồn bã hoặc tức giận, bạn lắng nghe mà không phán xét, khuyến khích con bày tỏ cảm xúc của mình một cách lành mạnh.
Trò chơi Tự phát: Trò chơi tự do và không cấu trúc là cần thiết cho sự sáng tạo và phát triển nhận thức của trẻ em.

Kết luận

Quan điểm của Maté thách thức chúng ta suy nghĩ lại về những chuẩn mực nuôi dạy con. Bằng cách hiểu rằng những gì là ‘bình thường’ không phải lúc nào cũng lành mạnh, chúng ta có thể nỗ lực tạo ra một môi trường nuôi dưỡng đáp ứng nhu cầu bẩm sinh của trẻ em. Phương pháp tiếp cận này đòi hỏi chúng ta phải ý thức, hiện diện về mặt cảm xúc, và kết nối với con cái, nuôi dưỡng phong cách làm cha mẹ linh hoạt hơn là phản ứng theo chuẩn mực xã hội.

[1] Maté, G., & Maté, D. (2022). The myth of normal: trauma, illness & healing in a toxic culture. New York, Avery, an imprint of Penguin Random House.

MANI